Sohalar
Elektr energetikasi va energiya taqsimoti
Ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash kompaniyalari har bir kilovatt-soat va kub metrni hisobga olishi kerak. Yo‘qotishlar, hisobga olinmagan iste’mol va to‘lov intizomi milliy maqsadlarga nisbatan o‘lchanadi.
Asosiy jarayonlar
- Ishlab chiqarish
- Uzatish va podstansiyalar
- Taqsimlash tarmoqlari
- Hisob va to‘lov hisob-kitobi
- Iste’molchilar energiya boshqaruvi
Davlat dasturlari va talablar
Yoqilg‘i-energetika majmuasini raqamlashtirish va sun’iy intellekt markazi yo‘qotishlar va shubhali iste’molni aniqlash uchun ASKUE va ASKUG hisob tizimlari ma’lumotlarini tahlil qiladi.
Manba: Prezident raisligidagi yig‘ilish, 2026-yil iyul2026-yilgi energiya tejash farmoni 4,3 mlrd kVt·soat elektr energiyasi va 2,8 mlrd m³ gazni tejashni, shu jumladan 25 ta yirik sanoat korxonasidagi choralarni nazarda tutadi.
Manba: Daryo, 2026-yil may
Amaliy muammolar
- Markaziy tizimlarga ma’lumot uzatmaydigan hisoblagichlar
- Joyini aniqlash qiyin bo‘lgan texnik va tijorat yo‘qotishlari
- Eskirgan podstansiya va tarmoq uskunalari
- Yirik korxonalar iste’moli ishlab chiqarish hajmiga nisbatan tahlil qilinmaydi
- Boshqaruv va hisob tizimlarining kiberxavfsizligi
Yechimlar qanday ishlaydi
Har bir ssenariy shu soha uchun yechim qanday qurilishini tavsiflaydi. Aniq loyiha hajmi obyekt o‘rganilgandan keyin kelishiladi.
Hisoblagichlarni markaziy hisob tizimiga ulash
Ko‘plab elektr va gaz hisoblagichlari ma’lumot uzatmaydi, shuning uchun yo‘qotishlar va qarzlar kech aniqlanadi.
Qanday ishlaydi
- Hisoblagichlar, aloqa va ma’lumot konsentratorlarini o‘rganish
- Aloqa modullari va konsentratorlarni o‘rnatish yoki almashtirish
- Ma’lumotlarni hisob tizimiga (ASKUE, ASKUG) yig‘ish
- Yetishmayotgan ma’lumotlar va nosoz hisoblagichlar bo‘yicha kundalik hisobot
Tizimlar va protokollar
- Hisoblagichlar (DLMS/COSEM, Modbus)
- ASKUE va ASKUG
- To‘lov hisob-kitobi tizimi
Nima topshiriladi
- O‘rganish va aloqa loyihasi
- O‘rnatish va sozlash
- Ma’lumotlar sifati hisobotlari
- Operatorga topshirish
O‘lchanadigan ko‘rsatkichlar
- Har kuni ma’lumot uzatadigan hisoblagichlar ulushi
- Ma’lumotlar to‘liqligi
- Nosoz hisoblagichni aniqlash vaqti
Fider va podstansiyalar bo‘yicha yo‘qotishlar tahlili
Texnik va tijorat yo‘qotishlari butun tarmoq bo‘yicha ma’lum, ammo fider yoki transformator bo‘yicha ma’lum emas.
Qanday ishlaydi
- Podstansiya va fiderlardagi balans hisoblagichlari
- Tarmoq qismlari bo‘yicha energiya balansi
- Yo‘qotishlari g‘ayritabiiy qismlar saralanadi
- Joyida tekshiruvlar shu saralash asosida rejalashtiriladi
Tizimlar va protokollar
- ASKUE
- Tarmoq modeli (GIS yoki bir chiziqli sxemalar)
- To‘lov hisob-kitobi
Nima topshiriladi
- Balans hisobi rejasi
- Yo‘qotishlarni tahlil qilish dasturi
- Oylik yo‘qotishlar hisobotlari
- Joyida tekshirish tartibi
O‘lchanadigan ko‘rsatkichlar
- Qismlar bo‘yicha yo‘qotishlar
- Balansi to‘liq qismlar
- Aniqlangan va tasdiqlangan yo‘qotishlar
Shubhali iste’molni aniqlash
Ruxsatsiz ulanishlar va hisoblagichga aralashish tasodifiy tekshiruvlarda aniqlanadi.
Qanday ishlaydi
- Hisob tizimidagi iste’mol tarixi
- Modellar aralashish yoki aylanib o‘tishga xos holatlarni belgilaydi
- Holatlar tekshiruv uchun saralanadi
- Tekshiruv natijalari modellarga qaytariladi
Tizimlar va protokollar
- ASKUE va ASKUG
- To‘lov hisob-kitobi
- Tekshiruv buyurtmalari
Nima topshiriladi
- Ma’lumotlarni tayyorlash
- Aniqlash modellari
- Holatlar ro‘yxati va dashbord
- Modellarni operator bilan muntazam ko‘rib chiqish
O‘lchanadigan ko‘rsatkichlar
- Tekshiruvda tasdiqlangan belgilangan holatlar ulushi
- Tekshiruvdan keyin undirilgan energiya
- Tekshiruvlar yuklamasi
Yirik iste’molchilar uchun energiya boshqaruvi
Yirik korxonalar milliy maqsadlarga muvofiq energiya sarfini kamaytirishi kerak, ammo iste’mol ishlab chiqarish hajmiga nisbatan tahlil qilinmaydi.
Qanday ishlaydi
- Korxona ichidagi asosiy iste’molchilarni hisobga olish
- Iste’molni ishlab chiqarish hajmi bilan bog‘lash
- Liniya va smena bo‘yicha normalar va og‘ishlar
- Energetik va rahbariyat uchun hisobotlar
Tizimlar va protokollar
- Korxona hisoblagichlari va SCADA
- MES yoki ishlab chiqarish hisobotlari
- ERP
Nima topshiriladi
- Energiya boshqaruvi dasturi
- Mahsulot birligiga iste’mol normalari
- Rahbariyat uchun hisobotlar to‘plami
- Energetikni o‘qitish
O‘lchanadigan ko‘rsatkichlar
- Mahsulot birligiga solishtirma iste’mol
- Normalardan og‘ish
- Hisob bilan tasdiqlangan tejash
Podstansiya va dispetcherlik tizimlari xavfsizligi
Podstansiya avtomatikasi va dispetcherlik tizimlari muhim axborot infratuzilmasi hisoblanadi; masofaviy kirish va yangi ulanishlar nazorat qilinishi kerak.
Qanday ishlaydi
- Podstansiya avtomatikasi va aloqasini ro‘yxatga olish
- Dispetcherlik, podstansiyalar va korporativ tarmoq o‘rtasida segmentlash
- Muhandislar va yetkazib beruvchilar uchun nazorat qilinadigan masofaviy kirish
- Monitoring va konfiguratsiyalarning zaxira nusxalari
Tizimlar va protokollar
- Podstansiya avtomatikasi (IEC 61850, IEC 60870-5-104)
- SCADA va dispetcherlik
- Korporativ tarmoq
Nima topshiriladi
- Baholash hisoboti
- Segmentlash va kirish loyihasi
- Tarmoqlararo ekranlar va masofaviy kirishni sozlash
- Hodisalar bo‘yicha tartiblar va xodimlarni o‘qitish
O‘lchanadigan ko‘rsatkichlar
- Nazorat qilinadigan kirish nuqtasi orqali masofaviy seanslar
- Zaxiralangan konfiguratsiyalar
- Aniqlangan hodisalar